Dieta dla diabetyka

29 sierpnia 2016

Cukrzyca to przewlekła choroba metaboliczna, której przyczyną jest zaburzenie wydzielania insuliny. Nieprawidłowościom w gospodarce węglowodanowej organizmu towarzyszą także problemy z przemianą pozostałych składników ustrojowych, do których należą białka i tłuszcze. Szczególne znaczenie dla diabetyków ma więc odpowiednio dopasowana dieta.

W przebiegu cukrzycy odnotowuje się hiperglikemię, czyli podwyższone stężenie cukru (glukozy) we krwi oraz w wydalanym moczu. Jest to wynik niewystarczającej produkcji insuliny, tj. hormonu odpowiedzialnego za dostarczenie glukozy do komórek i gromadzenie jej zapasu w wątrobie i mięśniach. Rosnący po posiłku poziom glukozy we krwi to znak dla trzustki, aby uwolniła do krwi insulinę. Pewna ilość cukru od razu jest zamieniana w energię, a część zostaje zmagazynowana w wątrobie, skąd dzięki insulinie uwalniana jest również pomiędzy posiłkami. O cukrzycy mówi się, gdy proces metabolizmu węglowodanów jest zaburzony, a poziom glukozy we krwi oraz urynie nie spada.

Charakterystyka choroby

Szacuje się, że obecnie na cukrzycę choruje ok. 175 mln ludzi na całym świecie. Wśród chorych wyróżnia się dwa podstawowe typy cukrzycy – I i II. Typ I to tak zwana cukrzyca insulinozależna spowodowana uszkodzeniem lub niewydolnością komórek trzustki do produkcji i wydzielania tego hormonu. Insulina przyspiesza przenikanie cukru do komórek, dzięki czemu obniża jego stężenie we krwi. Niedobór insuliny powoduje, że mimo wysokiego poziomu we krwi glukoza nie jest transportowana do komórek. Leczenie w tym przypadku polega głównie na podskórnej iniekcji insuliny, skąd następnie dostaje się ona do krwi, oraz na prawidłowym odżywianiu i regularnym wysiłku fizycznym. Wśród diabetyków cukrzyca typu I występuje znacznie rzadziej niż typu II – szacuje się, że cierpi na nią tylko około 10 proc. chorych. Najczęściej dotyczy dzieci i młodzieży, dlatego określana jest mianem cukrzycy młodzieńczej lub pierwotnej.

Cukrzyca typu II, czyli insulinoniezależna, jest chorobą, na którą zapadają głównie dorośli, osoby starsze i na ogół otyłe. Może być również uwarunkowana genetycznie. Jest schorzeniem postępującym; jej rozwój przebiega stopniowo – hormon wydzielany jest z opóźnieniem i dłużej niż powinien. W typie II choroby trzustka produkuje insulinę w niedostatecznej ilości, przez co zaburzone zostaje wchłanianie glukozy z krwi do komórek ciała. Zdarza się również, że komórki te wykorzystują hormon jedynie w niewielkim stopniu (oporność insulinowa). Cukrzyca zarówno typu I, jak i II, może mieć różne przyczyny i przebieg, ale niezmienny jest fakt, że od momentu rozpoznania jej leczenie trwa przez całe życie pacjenta. Brak podjęcia odpowiedniej terapii powoduje wiele powikłań, w tym uszkodzenia naczyń krwionośnych małych (mikroangiopatia) oraz dużych (makroangiopatia). W konsekwencji skutkuje to niewydolnością różnych narządów, np. oczu (retinopatia), nerek (nefropatia), nerwów (neuropatia), a także serca (choroba niedokrwienna serca) i naczyń krwionośnych (np. choroba naczyń mózgowych, miażdżyca oraz tzw. stopa cukrzycowa). Odpowiednio wcześnie zdiagnozowana i leczona pozwala na w miarę normalne funkcjonowanie. W zależności od indywidualnych potrzeb chorego oprócz przyjmowania medykamentów i insulinoterapii niezbędne jest tzw. leczenie dietetyczne ustalone według należnej masy ciała.

Węglowodany i produkty niskoglikemiczne

Dieta cukrzycowa prowadzi do wyeliminowania z jadłospisu cukrów prostych, które są wchłaniane bezpośrednio z przewodu pokarmowego, powodując nagły wzrost poziomu glukozy i poważne obciążenie trzustki. Celem nie jest całkowite zmniejszenie ilości spożywanych węglowodanów, których dopuszczalny poziom oscyluje w granicach 200–400 g na dobę, ale wybieranie produktów zawierających te węglowodany w odpowiednich proporcjach ilościowych i jakościowych. Z badań wynika, że najkorzystniejsze działanie na organizm osoby chorej wykazują artykuły o niskim bądź średnim indeksie glikemicznym IG (wolnowchłaniające się – IG poniżej 50), gdyż te o wysokim wskaźniku (IG powyżej 70, tzw. szybkowchłaniające) powodują gwałtowny wzrost, a po niedługim czasie spadek stężenia glukozy we krwi. Unikanie spożywania cukrów prostych (glukozy, fruktozy, galaktozy) wiąże się również z ograniczeniem w diecie słodkich owoców zawierających duże ilości fruktozy – dotyczy to zwłaszcza winogron, jabłek, gruszek, bananów i czereśni oraz rodzynek czy suszonych śliwek i moreli. Znacząca przewaga w diecie produktów o IG poniżej 50 pozwala zapobiegać dużym wahaniom poziomu cukru we krwi.

Słodzik zamiast cukru?

Kontrowersje wzbudza temat naturalnych i sztucznych substancji słodzących, które mają być pomocne w wyeliminowaniu z diety cukru, czyli sacharozy składającej się z glukozy i fruktozy. Słodziki nadają potrawom smak, nie dostarczając kalorii i nie podnosząc poziomu glukozy we krwi, choć większość z nich jest nawet kilkaset razy słodsza od białego cukru. Są to m.in. acesulfam K (E-950), aspartam (E-951), cyklaminiany (E-952), sacharyna (E-954) czy maltitol (E-965). Dietetycy nie rekomendują ich jako substytutu cukru, ponieważ skutki ich długotrwałe-go stosowania nie zostały jeszcze zbadane. Jeśli osoba chora nie potrafi odzwyczaić się od cu-kru, jak zaleca prawidłowy model diety diabetologicznej, może sięgać po naturalne słodziki, które nie wywołują w organizmie reakcji insulinowej. Są to: stewia (niemal zerowy IG), ksylitol (IG = 8) lub erytrytol (IG = 0).

Tłuszcze

Diabetycy powinni zwracać również uwagę na ilość i jakość spożywanych tłuszczów. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego ich ilość dla osób chorujących na cukrzycę powinna stanowić mniej niż 35 proc. dziennej wartości energetycznej diety. Zaleca się spożywanie tłuszczów roślinnych (np. oliwy z oliwek, oleju rzepakowego i lnianego, a także orzechów i migdałów), ponieważ zawarte w nich kwasy jedno- i wielonienasycone pozytywnie wpływają na stężenie lipidów we krwi, przyczyniając się do spadku poziomu cholesterolu całkowitego i jego frakcji LDL, a tym samym przeciwdziałając miażdżycy. Ważne jest również spożywanie jak największej ilości ryb (np. śledzi, sardynek, makreli, tuńczyków, halibutów, łososi), bogatych w wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6, pozytywnie wpływające na poziom cholesterolu, wzmacniająco na ściany naczyń krwionośnych oraz działające przeciwzapalnie. Z jadłospisu wyeliminować należy tłuszcze pochodzenia zwierzęcego, których nadmierne spożycie przyczynia się do rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego. Cukrzycy powinni wykluczyć z diety masło, śmietanę, sery pleśniowe i topione, a także tłuste mięsa, takie jak wieprzowina, baranina czy gęsina, będące źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych. Zaleca się natomiast jedzenie chudego drobiu, cielęciny, niskoprocentowego mleka i jego przetworów oraz jaj. Bardzo ważne jest ograniczenie spożycia utwardzonych tłuszczów roślinnych, tzn. trans (zawartych w produktach cukierniczych, żywności typu fast food, słonych przekąskach czy margarynach roślinnych), bowiem sprzyjają rozwojowi cukrzycy typu II i choroby wieńcowej.

Kontrola masy ciała

Cukrzycy borykający się z nadwagą lub otyłością żyją średnio o osiem lat krócej niż chorzy o prawidłowej masie ciała, dlatego nie powinni oni zapominać o kontroli wagi, aktywności fizycznej oraz stosowaniu właściwej diety. Jest to istotne zwłaszcza w przypadku cukrzycy typu II, nadwaga bowiem istotnie wpływa na zaburzenia w wydzielaniu insuliny własnej, zwiększając jednocześnie oporność tkanek na jej działanie, a także obniżając skuteczność niektórych leków hipoglikemizujących. Dla diabetyków szczególnie groźne są wynikające z otyłości zaburzenia lipidowe, takie jak podwyższone stężenie „złego” (LDL) cholesterolu i trójglicerydów oraz nadciśnienie tętnicze. Niezależnie od typu cukrzycy należy ograniczyć stosowanie soli, która jest przyczyną problemów z układem krążenia.

Bardzo ważne jest także unikanie alkoholu, który prowadzi do zahamowania produkcji glukozy w wątrobie i nasila uwalnianie zgromadzonych zapasów, jak również palenia tytoniu, ponieważ podwyższa poziom glukozy we krwi.

Marta Bieniek