Dieta w niedokrwistości

6 lutego 2017

Niedokrwistość, inaczej anemia, spowodowana jest zwykle niedoborem żelaza. Terapia polega na podawaniu preparatów żelaza oraz na zmianie diety. Co jeść, aby się od niej uwolnić?

Mianem anemii określa się zespół objawów chorobowych wynikających z obniżenia poziomu hemoglobiny oraz liczby erytrocytów (czerwonych krwinek) we krwi pacjenta, w porównaniu do norm właściwych dla płci i wieku. Pojawia się ona w trzech przypadkach:
• niewystarczającej ilości żelaza w diecie (szczególnie wysokie zapotrzebowanie występuje u dzieci w okresach intensywnego wzrostu, a także u kobiet w ciąży oraz karmiących);
• upośledzonego wchłaniania z przewodu pokarmowego przy chorobach jelit (celiakia, nieswoiste zapalenie jelit, wyjałowiona flora bakteryjna, a także stan po zmniejszeniu żołądka);
• utrata żelaza podczas krwawień (obfite miesiączki oraz uszkodzenia błony śluzowej układu pokarmowego – tzw. krew utajona w stolcu).

Dlaczego żelazo jest ważne?

Należy ono do pierwiastków potrzebnych organizmowi w bardzo małych ilościach, ale mimo to niezbędnych do jego prawidłowego funkcjonowania. Ludzkie ciało zawiera zaledwie 4-5 g żelaza, przy czym najwięcej znajduje się go w hemoglobinie, czyli białku będącym barwnikiem krwi i umożliwiającym krwinkom transportowanie tlenu do komórek. W szpiku kostnym żelazo wykorzystywane jest podczas budowy erytrocytów. Wchodzi także w skład mioglobiny, tj. białka pokrewnego hemoglobinie, które pobiera tlen z krwi, by następnie dostarczyć go pracującym mięśniom. Mikroelement ten warunkuje prawidłową pracę enzymów tkankowych, wpływa na metabolizm cholesterolu oraz wątrobowy proces detoksykacji, odgrywa również ważną rolę w walce z bakteriami i wirusami oraz wspomaga pracę układu nerwowego.

Suplementacja żelaza

Leczenie niedokrwistości jest procesem wielomiesięcznym i polega na przyjmowaniu preparatów dwuwartościowego żelaza hemowego. Wchłanianie pierwiastka zwiększa jednoczesne spożywanie produktów bogatych w witaminę C (szczegóły niżej). Czasem, np. u osób cierpiących na choroby przewodu pokarmowego, żelazo podaje się dożylnie w formie kroplówek lub zastrzyków.

Dieta w anemii

Odpowiednie menu to najlepszy sojusznik pacjenta cierpiącego na niedokrwistość. Organizm znacznie lepiej przyswaja żelazo z pożywienia niż to zawarte w preparatach farmakologicznych. Ponadto pierwiastek ten należy do najsłabiej absorbowanych mikroelementów – na 10 mg spożytego żelaza organizm wykorzysta zaledwie około 1 mg – reszta zostaje wydalona. Żelazo z produktów zwierzęcych (hemowe) jest łatwiej wchłaniane niż to znajdujące się w pokarmach roślinnych (żelazo niehemowe). Aby zwiększyć przyswajanie żelaza, w diecie muszą być obecne także inne mikroelementy (molibden, kobalt, miedź, cynk), witaminy (C, B6, B9 – kwas foliowy, B12) oraz białko.

Żelazo – ważna jest nie tylko zawartość pierwiastka w produkcie, lecz także jego rodzaj. Żelazo hemowe, którego źródłem są przede wszystkim mięso, ryby oraz podroby, wchłaniane jest w 10-15 proc. Żelazo niehemowe, w które bogate są niektóre rośliny (np. pszenica, kukurydza, warzywa strączkowe, ryż, szpinak), absorbowane jest przez organizm maksymalnie w 5 proc.
Molibden – bez niego żelazo nie zostanie przyswojone. Znaleźć go można w produktach zbożowych pełnoziarnistych, żółtym serze, natce pietruszki, pomidorach oraz w roślinach strączkowych.
Miedź, cynk i kobalt – biorą udział w syntezie erytrocytów. Cynk zawierają produkty pełnoziarniste, żółty ser, jaja i kapusta. Wartościowym źródłem miedzi są owoce morza, orzechy, drób oraz warzywa strączkowe. Kobalt znajduje się m.in. w grzybach i cykorii.
Witamina C – w celu poprawy absorpcji żelaza najlepiej przyjmować ją w postaci naturalnej z pokarmu, nie zaś jako suplement. Bogate w tę witaminę są warzywa i owoce, szczególnie natka pietruszki, papryka, pomidory, kapusta włoska, cytryny, pomarańcze, truskawki, owoce aronii, czarnej porzeczki, dzikiej róży i rokitnika. Najlepiej spożywać je na surowo, ponieważ w wyniku obróbki termicznej ten cenny składnik ulega rozkładowi.
Witaminy B6, B9 i B12 – ich niedobór w diecie skutkuje upośledzeniem budowy i funkcji erytrocytów. Zasobnym źródłem witamin B6 i B12 są ryby, żółte sery, wątróbka, produkty zbożowe z pełnego ziarna, orzechy i awokado. Witamina B9 znajduje się w warzywach zielonych, np. szpinaku czy sałacie.
Białko – wchłanianiu żelaza sprzyja obecność w diecie białka pochodzenia zwierzęcego. Istotnym jest, aby nie były to białka mleka (szczegóły niżej). Osoba, która nie stosuje diety wegetariańskiej, automatycznie przyjmuje odpowiedni rodzaj białka wraz z mięsem, wątrobą, lub posiłkiem rybnym, stanowiącymi równocześnie źródło żelaza.

Jak poprawić wchłanianie żelaza z posiłków?

Żelazo należy do pierwiastków trudnowchłanialnych, dodatkowo proces jego absorpcji można zaburzyć, łącząc ze sobą w nieodpowiedni sposób produkty spożywcze. Należy zatem pamiętać, aby:
• nie spożywać równocześnie mięsa i szpinaku. Chociaż obydwa produkty zawierają dużo żelaza, a szpinak jest dobrym źródłem kobaltu, zawiera także szczawiany, które ograniczają wchłanianie żelaza w jelitach.
• nie popijać posiłków herbatą oraz kawą, ze względu na obecność w nich substancji taninowych. Herbata wypita do posiłku obniża wchłanianie żelaza aż o 60 proc., kawa zaś o 40 proc. Napojów tych należy unikać także półtorej godziny przed i po jedzeniu.
• nie łączyć produktów będących źródłem żelaza z mlekiem oraz jego przetworami. Mimo że produkty mleczne dostarczają ważnego w diecie niedokrwiennej białka, to zawierają wapń i fosforany, które z kolei znacznie zmniejszają absorpcję żelaza w organizmie.
• unikać żywności konserwowanej fosforanami. Ze względu na wysoką zdolność do wiązania wody kwas fosforowy jest bardzo często stosowany do produkcji wędlin. Inne spożywcze źródła fosforanów to m.in. napoje typu cola, żelowane owoce i dżemy.