Domowe herbarium – zioła z doniczki

2 stycznia 2013

Samodzielna uprawa ziół ma wiele zalet: rośliny te nie tylko zdobią, ale także leczą i wzbogacają smak potraw, a przy tym są tańsze niż kupowane w sklepie. Które jednak zioła wybrać i jak je pielęgnować, by przez cały rok cieszyć się ich zielenią, leczniczymi właściwościami i aromatem?

Hodowla ziół w mieszkaniu nie jest trudna – wiele osób od nich właśnie zaczyna swą przygodę z „ogrodnictwem” na małą skalę. Co więcej – najbardziej lubiane i popularne zioła są najprostsze w uprawie. Natka pietruszki czy szczypiorek wyrastają w tydzień – wystarczy pietruszkę lub cebulę pozostawić w wodzie, uzupełniając ją w razie potrzeby – roślinki zazielenią się w ciągu kilku dni. Nasiona lub sadzonki innych ziół bez problemu można nabyć w sklepach ogrodniczych, tam także warto się zaopatrzyć w specjalne doniczki i odpowiednie podłoże. Należy zwrócić uwagę na to, czy ziemia, którą wybieramy, nie zawiera dużej ilości nawozu, którego zioła nie tolerują. Należy pamiętać, że w warunkach naturalnych zioła mają zróżnicowane potrzeby, głównie w zakresie podłoża i nasłonecznienia. Najlepiej zatem hodować je w oddzielnych doniczkach, co ułatwi uprawę. Większość ziół nie ma szczególnych wymagań – wystarczy je podlewać i odchwaszczać, jeśli rosną na przydomowych rabatkach.

Jakie zioła wybrać do uprawy w domu?

Warunki domowe sprzyjają większości roślin, ważne jednak, by otrzymywały one wystarczającą ilość promieni słonecznych. Zioła można hodować w doniczkach, misach, pojemnikach – zarówno we wnętrzach, jak i na parapecie zewnętrznym czy na balkonie. Zasady uprawy w obu przypadkach są takie same.

Najlepsze do domowej hodowli:

  • zioła jednoroczne: bazylia, cząber, majeranek, kolendra;
  • zioła dwuletnie: pietruszka;
  • zioła wieloletnie: melisa, oregano, mięta, rozmaryn, tymianek, szałwia.

Podręczny atlas wybranych ziół

Bazylia (Ocimum basilicum)

Roślina jednoroczna, lubiąca glebę wilgotną, żyzną, przepuszczalną. Wymaga pełnego nasłonecznienia. Najlepiej wysiewać ją wiosną (najpierw do doniczek, później przesadzić do ogrodu), a zbierać latem. Lecznicze działanie bazylii polega przede wszystkim na pobudzaniu soków żołądkowych. W celu pobudzenia trawienia zaparza się przez 10 min łyżeczkę ziół suszonych (lub kilka świeżych listków). W kuchni bazylia najlepiej komponuje się z pomidorami i warzywami sezonowymi. Jest doskonałym dodatkiem do zupy pomidorowej, jarzynowej, fasolowej, ryb czy cielęciny. Dobrze smakuje z pietruszką, szczypiorkiem, majerankiem, miętą czy kolendrą.

Rozmaryn (Rosmarinus officinalis)

Roślina wieloletnia. Rośnie dobrze w pełnym nasłonecznieniu, na przepuszczalnym podłożu, które powinno przeschnąć między podlewaniami. Kiełkuje powoli, dlatego lepiej kupić sadzonki i rozpocząć hodowlę wczesną wiosną – zbiór przypada wówczas na drugą połowę lata. Rozmaryn skutecznie łagodzi podrażnienia żołądka, poprawia apetyt i zapobiega migrenie (łyżeczkę suszonego ziela zaparza się przez 15 min). Pasuje do tuńczyka, mięs i drobiu, ziemniaków, papryki, pomidorów, ale także do jabłek, gruszek i cytrusów. Najlepiej smakuje w połączeniu z bazylią, lawendą, werbeną, majerankiem, miętą, oregano, szałwią i tymiankiem.

Melisa (Melissa officinalis)

Wieloletnia roślina, która najlepiej rośnie na ziemi chłodnej, wilgotnej, ale przepuszczalnej. Nie wymaga pełnego nasłonecznienia, bardzo dobrze radzi sobie wysiana do gruntu. Zasiana wiosną, będzie się nadawała do spożycia w środku lata. Melisa jest znanym środkiem uspokajającym, przeciwbólowym, zmniejszającym nadpobudliwość i migreny – 2 łyżeczki suszonych listków melisy zaparza się przez 10 min. Ze względu na lekko cytrynowy zapach jej liście używane są jako przyprawa do takich potraw, jak np. sałatki, zupy, dania z warzyw i grzybów. Doprawia się nią także soki, zupy, potrawy z ryb i drobiu oraz jogurty, napoje mleczne, octy, a nawet likiery i drinki. Większe ilości tego zioła mogą być dodawane do potraw, nie dominując ich smakowo.

Oregano (Origanum vulgare)

…a właściwie lebiodka pospolita – jest zielem wieloletnim, niezbyt wymagającym, wystarczy mu słoneczne stanowisko oraz lekkie i przepuszczalne podłoże. Wysiewa się je z nasion lub z rozsadów. Wymaga przesadzania po 5 latach. Ma działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne, pobudza apetyt, działa wykrztuśnie, przeciwbiegunkowo, może być stosowane w formie naparu. Ma korzenny zapach i gorzkawy smak, doprawia się nim potrawy z pomidorów, papryki, kaparów czy oliwek, roślin strączkowych, a także sosy, wołowinę, drób, baraninę. Współgra smakowo z bazylią, miętą, rozmarynem, szałwią, cząbrem, tymiankiem, pietruszką, szczypiorkiem lub czosnkiem.

Tymianek (Thymus vulgaris)

Jest rośliną wieloletnią. Lubi glebę suchą, lekką, przepuszczalną; wymaga pełnego słońca i ciepła. Najlepiej go rozmnożyć z dorosłego okazu późną wiosną, a zbiór przeprowadzić w środku lata. Napar z tymianku jest bardzo skuteczny w chorobach górnych dróg oddechowych, działa wykrztuśnie, przeciwzapalnie, zmniejsza ból gardła. W kuchni używa się go do ryb, zup, roślin strączkowych, dziczyzny, warzyw, drobiu i jajek. Ma bardzo wyrazisty smak, dlatego rzadko łączy się go z innymi przyprawami; występuje jednak w mieszankach z bazylią, lubczykiem, majerankiem, miętą, oregano, rozmarynem, szałwią lub cząbrem.

Pietruszka (Petroselineum crispim)

Roślina dwuletnia (jednak w drugim roku jej liście bywają gorzkie i twarde). Wymaga gleby żyznej, wilgotnej i przepuszczalnej oraz średniego nasłonecznienia. Wysiana wczesną wiosną do gruntu, nadaje się do zbioru pod koniec lata. Bogata w witaminy (zwłaszcza witaminę C) i minerały, jest znana z właściwości moczopędnych, oczyszczających organizm, wspomagających trawienie. W kuchni ma nieograniczone zastosowanie – zieloną natkę pietruszki dodaje się do zup, potraw duszonych, potrawek, ryb, mięsa lub owoców morza. Stosuje się ją także w mieszankach z innymi ziołami, np. z tymiankiem lub estragonem. Tradycyjnie jest stosowana do zdobienia potraw.

Szałwia (Salvia officinalis)

Wieloletnie ziele, rosnące na każdym przepuszczalnym podłożu, w pełnym nasłonecznieniu. Wczesną wiosną najlepiej kupić sadzonki szałwi lub późnym latem wysiewać ją z nasion, a zbiór przeprowadzić na początku lata. Działa przeciwbakteryjnie i ściągająco – by uzyskać dobroczynny napar, należy 1-1,5 łyżeczki suszonego ziela zaparzać przez 5 min. Siekane liście tej rośliny są dodawane do potrawek, sosów, farszu do drobiu lub tłustych mięs. Jej aromat wzmaga się po zasuszeniu, dlatego suszoną szałwię stosuje się – oszczędnie – jako przyprawę do jabłek, wiśni, cytrusów, dyni, grzybów, fasoli, cielęciny, drobiu i ryb, niekiedy w zestawieniu z lawendą, lubczykiem, melisą, miętą, tymiankiem, oregano, rozmarynem i cząbrem.