Alergie pokarmowe

1 kwietnia 2016

poprzednim numerze magazynu „Strefa Zdrowia dla Każdego” szczegółowo omówiliśmy temat alergii wziewnych. Tym razem chcemy przedstawić kompendium wiedzy na temat uczuleń związanych z przyjmowaniem konkretnych produktów spożywczych.

Zgodnie z definicją alergia pokarmowa to zespół powtarzających się objawów klinicznych charakterystycznych dla podatnych na nią ludzi po spożyciu pokarmu (czasem nawet śladowej ilości) będącego neutralnym dla osób zdrowych. Symptomy uczulenia u danej osoby zazwyczaj są powtarzalne i występują po zjedzeniu danego artykułu spożywczego. W ostatnich latach liczba chorych na alergie pokarmowe znacznie wzrosła. Dzieje się tak głównie z powodu powszechnego i stałego dostępu do alergenów znajdujących się m.in. w egzotycznych owocach i warzywach (np. przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne środki ochrony roślin) oraz wprowadzenia do diety przemysłowo przetworzonej żywności (barwniki, konserwanty, środki teksturotwórcze – stabilizatory i emulgatory). Dowiedziono również, że na alergie częściej chorują osoby mieszkające w dużych miastach, gdzie powietrze jest bardzo zanieczyszczone. Znajdujące się w nim związki azotu w sposób bezpośredni powodują uszkodzenie i złuszczanie się błon śluzowych układu oddechowego, co z kolei ułatwia alergenom przedostawanie się do organizmu i produkcję przeciwciał IgE. Około jednej trzeciej dorosłych Polaków twierdzi, że są uczuleni na konkretne składniki żywności, jednak dane statystyczne wykazały, że alergia tego typu jest diagnozowana zaledwie u ok. 2–4 proc. z nich. Rozbieżności te wynikają z faktu, że wiele osób niewłaściwie odczytuje reakcje swojego organizmu, przyczyn upatrując właśnie w uczuleniach. U niemowląt oraz małych dzieci, w związku z niedojrzałością przewodu pokarmowego i zwiększoną przepuszczalnością błony śluzowej jelit dla białek, liczba postawionych diagnoz jest nieco większa i wynosi 4–8 proc.

Około jednej trzeciej dorosłych Polaków twierdzi, że są uczuleni na konkretne składniki żywności, jednak dane statystyczne wykazały, że alergia tego typu jest diagnozowana zaledwie u ok. 2–4 proc. z nich.

Symptomy

Fizyczne objawy uczuleniowe najczęściej dotyczą kilku obszarów ciała. Efekty alergii widoczne są głównie na skórze – świąd, wysypka lub pokrzywka występują u ok. 45 proc. chorych. Alergia może objawiać się także pod postacią zaburzeń pracy układu oddechowego (25 proc.), przewodu pokarmowego (20 proc.), układu sercowo-naczyniowego (10 proc.) i sporadycznie układu nerwowego (1 proc.). Poszczególne symptomy zostały opisane poniżej.

Wstrząs anafilaktyczny

Najbardziej niebezpieczną dla zdrowia i życia człowieka reakcją na dany alergen jest wstrząs anafilaktyczny, który charakteryzuje się m.in. nagłym spadkiem ciśnienia tętniczego krwi, skurczami oskrzeli, silnymi dusznościami, zaburzeniem krążenia. Dodatkowo występuje świąd, pokrzywka skóry, wodnisty katar, suchy kaszel, przyspieszenie akcji serca, obrzęk śluzówki krtani, jamy nosowej, języka i warg, wymioty oraz bladość skóry. Osobie, u której zaobserwowano objawy wstrząsu anafilaktycznego, należy podać adrenalinę oraz leki przeciwhistaminowe, które powodują wzrost ciśnienia krwi oraz zmniejszenie obrzęku tkanek i wydzielania substancji zapalnych z komórek tucznych. W skrajnych przypadkach – w wyniku zablokowania dróg oddechowych, np. przez powstałą opuchliznę – atak może doprowadzić nawet do zgonu. Tak silną reakcję najczęściej wywołują takie produkty spożywcze jak: orzechy (ziemne, włoskie, laskowe, nerkowca, migdały), mleko krowie, sezam, jaja kurze, ryby i owoce morza, soja, owoce cytrusowe, barwniki i konserwanty spożywcze lub pszenica.

W skrajnych przypadkach – w wyniku zablokowania dróg oddechowych, np. przez powstałą opuchliznę – atak może doprowadzić nawet do zgonu.

Alergia czy nietolerancja?

Alergia pokarmowa często jest mylona z nietolerancją pokarmową. Podstawową i zasadniczą różnicą jest fakt, że w przypadku alergii mamy do czynienia z reakcją układu immunologicznego. Nietolerancja pokarmowa nie powoduje odpowiedzi odpornościowej i wynika z anomalii przemiany konkretnego składnika pokarmowego wskutek braku enzymu powodującego jego trawienie w organizmie. W jej przebiegu pojawiają się symptomy przypominające uczulenie, ale są one wywołane obecnością innych niż przy alergii czynników. Alergia wywołuje bardzo szybkie i przeważnie gwałtowne reakcje organizmu, jak obrzęk ograniczający możliwość oddychania, problemy z sercem, a także silne objawy układu pokarmowego – biegunki, wymioty. W przypadku nietolerancji reakcja organizmu jest odsunięta w czasie (nawet do 48 godz.) i bardziej dyskretna m.in. pokrzywka, migreny, wzdęcia, poczucie ciężkości, zaparcia i bóle reumatyczne. Najczęściej występuje nietolerancja np. fruktozy, laktozy, sacharozy (spowodowana niedoborem odpowiednich enzymów) czy znajdujących się w jedzeniu bakterii, toksyn, dodatków (np. konserwantów, barwników) oraz substancji antyżywieniowych (np. histaminy, tyraminy). Nadmierna konsumpcja zawierających histaminę ryb czy serów może spowodować pokrzywkę, zasłabnięcie, ból głowy czy drgawki. Zbyt duża ilość tyraminy (np. śledzie, sardynki, czerwone mięso, czekolada) może natomiast skutkować migreną, kołataniem serca czy skokiem ciśnienia tętniczego krwi.

Diagnostyka alergii

Najważniejsze jest rozpoznanie i wskazanie produktów uczulających daną osobę. Rzadko zdarza się, że chory jest wrażliwy tylko na jeden produkt. Postawienie diagnozy wymaga nie tylko przeprowadzenia wnikliwego wywiadu z pacjentem, ale również wykonania pogłębionych badań diagnostycznych. Dowodem istnienia uczulenia jest oznaczenie w surowicy krwi swoistych immunoglobulin klasy E (IgE) skierowanych przeciw konkretnym alergenom (zawartym np. w mleku krowim, pszenicy czy białku jaja kurzego). Stosuje się także pokarmowe testy prowokacyjne wg Goldmana polegające na całkowitym wyeliminowaniu danego produktu na okres 2–3 tygodni, a następnie stopniowym zwiększaniu jego ilości aż do momentu pojawienia się charakterystycznych dla alergii objawów. U pacjenta można wykonać również testy natywne, czyli próby ze świeżymi alergenami, podczas których są one aplikowane bezpośrednio na skórę. Podstawowy zestaw diagnostyczny zawiera 15–20 najczęściej uczulających produktów spożywczych i może być także indywidualnie modyfikowany. W niektórych przypadkach alergolog może zalecić powtórzenie testu (przeważnie po upływie roku od pierwszej próby), aby uzyskać potwierdzenie diagnozy. Postępowanie Nieleczona, pojawiająca się sporadycznie alergia może przerodzić się w przewlekłą postać alergii skórnej (np. atopowe zapalenie skóry) lub dróg oddechowych (np. astma oskrzelowa). Bardzo ważne jest więc zdiagnozowanie uczulenia i wprowadzanie specjalnej diety eliminacyjnej, która zakłada unikanie spożywania produktów zawierających uczulający składnik. Jadłospis tego typu powinien skomponować specjalista dietetyk, który zadba o to, by pokrywał on zapotrzebowanie chorego na wszystkie niezbędne składniki odżywcze. Poradę w tej kwestii można otrzymać także od alergologa. Rezygnacja z jedzenia produktów uczulających jest najskuteczniejszym sposobem walki z tym schorzeniem, mimo że wymaga od alergika (lub jego rodziców, gdy uczulone jest dziecko) dużej samokontroli.

Postawienie diagnozy wymaga nie tylko przeprowadzenia wnikliwego wywiadu z pacjentem, ale również wykonania pogłębionych badań diagnostycznych.

 

Najczęstsze objawy alergii pokarmowej

  • skóra: pokrzywka, obrzęki, atopowe zapalenie skóry;
  • układ oddechowy: astma oskrzelowa, obrzęk krtani, zapalenie płuc (nawracające), przewlekły nieżyt nosa;
  • przewód pokarmowy: wymioty, biegunka, obrzęk i swędzenie warg, zapalenie jelita grubego, zapalenie przełyku, kolka niemowlęca; układ sercowo–naczyniowy: niedokrwistość;
  • układ nerwowy: zaburzenia snu, migrena.

Tekst: Ewa Chmielarz
Artykuł pochodzi z kwietniowego wydania magazynu „Strefa Zdrowia dla Każdego”