W zdrowym ciele zdrowy duch

2 września 2016

W szkołach podstawowych zwolnienie z zajęć wychowania fizycznego przedstawia ok. 15 proc. uczniów, a w gimnazjach i liceach odsetek ten sięga nawet 30 proc. Unikanie regularnej dawki ruchu niesie jednak za sobą poważne konsekwencje. Jakie?

Umiarkowana i systematyczna aktywność fizyczna, niezależnie od wieku, powinna stanowić fundament stylu życia człowieka. Dzieci już od najmłodszych lat wykazują naturalną potrzebę ruchu, dlatego kształtowanie nawyków związanych z ich aktywnością fizyczną powinno odbywać się na długo przed rozpoczęciem edukacji szkolnej. Niestety, dzisiejszy styl życia sprzyja redukowaniu do minimum czasu przeznaczonego na sport – jak wykazują statystyki, w przypadku dzieci w Polsce jest to obecnie mniej niż 30 min dziennie.

Czym skorupka za młodu…

Brak pozytywnych wzorców dotyczących kultury fizycznej u rodziców ma bezpośrednie przełożenie na aktywność dziecka. W okresie przedszkolnym rozwój psychiczny jest połączony z rozwojem ruchowym, a zaburzenia sfery ruchowej mogą wpływać na zaburzenia w sferze poznawczej i emocjonalnej dziecka. Nie należy ograniczać aktywności ruchowej tylko do działalności konstrukcyjnej, manipulacyjnej, plastycznej, dydaktycznej, które odbywają się na siedząco i angażują wyłącznie umysł malucha. Bardzo ważna jest aktywizacja ruchowa z uwagi na jej funkcje stymulujące, adaptacyjne, korekcyjne oraz kompensacyjne (patrz tabela obok).

Ćwiczenia a wyniki w nauce

Badania naukowców potwierdzają, że aktywność fizyczna skorelowana jest z lepszymi wynikami w nauce i pozytywnie wpływa na funkcjonowanie mózgu. Podczas ćwiczeń powiększeniu ulegają naczynia włosowate w tym narządzie, przez co szybciej przepływa do niego krew, dotleniając go. Oprócz tego wzmożona jest produkcja białek (neurotrofin) odpowiedzialnych za pobudzanie neuronów do rozwoju, przetrwania i sprawnego funkcjonowania. Ruch sprawia także, że rozwijają się komórki nerwowe w okolicy hipokampu (ośrodka, który należy do układu limbicznego i jest odpowiedzialny za pamięć oraz procesy uczenia się) i wzrasta poziom neuroprzekaźników. Dodatkowo pod jego wpływem rozwija się siatka połączeń nerwowych i zwiększa się jej gęstość. Zmiany te prowadzą do poprawy koncentracji, przetwarzania, zapamiętywania oraz odtwarzania informacji, a także sprawniejszego radzenia sobie w sytuacjach stresowych, poprawy nastroju czy zmniejszenia łaknienia.

Sport to dobre samopoczucie

Aktywność ruchowa odgrywa również ważną rolę w kształtowaniu sfery psychicznej i społecznej dziecka. Wpływa korzystnie na samoocenę malucha, jego umiejętności współpracy w grupie, integrację, przestrzeganie zasad oraz radzenie sobie z rozwiązywaniem problemów. Zajęcia wychowania fizycznego rozwijają i kształtują umiejętności osobiste, takie jak świadomość własnego ciała, radzenie sobie z emocjami, presją i stresem, pokonywanie własnych słabości czy wytrwałość w dążeniu do osiągnięcia sukcesów życiowych. Mają także wpływ na rozwój zdolności interpersonalnych, takich jak umiejętność rozwiązywania konfliktów i sporów oraz współpracy w grupie, komunikatywność, empatię, przywództwo. Gry zespołowe uczą funkcjonowania w grupie i pracy w zespole. Młodzi ludzie uczą się też sztuki przegrywania, gdyż sport to często wypadkowa umiejętności, szczęścia i przypadku. Porażka wpływa na kształtowanie rozwoju emocjonalnego dziecka.

Na liczący od 12 do 15 godz. czas aktywności dziecka (zależnie od wieku) przypada przeciętnie: 4–7 godz. siedzenia w szkole, 2–4 godz. odrabiania lekcji (w pozycji siedzącej), 3 godz. wypoczynku (często także na siedząco – czytanie, oglądanie, granie), 1 godz. spożywania posiłków (także w pozycji siedzącej).

Co dają zajęcia WF?

60 proc. polskich dzieci ma wady postawy, a w ciągu 20 lat liczba uczniów z nadwagą wzrosła w Polsce ponad czterokrotnie. Dziecko spędza w szkole kilka godzin dziennie w pozycji siedzącej, niewygodnej, niejednokrotnie garbiąc się. Nieprawidłowa pozycja, jaką młody człowiek przyjmuje podczas lekcji i w której spędza większą część dnia, powoduje m.in. protrakcję głowy i barków (napięcie całej tylnej grupy mięśniowej), odstawanie łopatek, zwiększoną lordozę lędźwiową, garb żebrowy w odcinku piersiowym kręgosłupa, znaczne skrócenie mięśni grupy kulszowo-goleniowej i nieprawidłowe ustawienie osi kończyn dolnych. Przyczyną tych dysfunkcji jest osłabienie mięśni stabilizujących należących do grupy mięśni antygrawitacyjnych, które podczas siedzenia nie wykazują żadnej aktywności i się osłabiają. Regularna aktywność fizyczna dzieci wpływa na prawidłowy rozwój organizmu, jego układów i narządów, rozwija funkcje oraz wydolność organizmu, kształtuje poprawną postawę i budowę ciała, podnosi ogólną sprawność fizyczną.

Nie dawaj zwolnienia

Mimo korzyści z udziału w zajęciach wychowania fizycznego znaczny odsetek dzieci i młodzieży nie uczestniczy w nich aktywnie. Zwalnianie uczniów z lekcji WF odbywa się często za zgodą rodziców i nie zawsze wynika ze wskazań lekarskich. W oparciu o obowiązujące w Polsce przepisy oświatowe ucznia można zwolnić z wykonywania określonych ćwiczeń fizycznych lub całkowicie zwolnić z zajęć wychowania fizycznego, uwzględniając jego faktyczny stan zdrowia. W pierwszym przypadku decyduje dyrektor szkoły na podstawie opinii lekarza o ograniczonych możliwościach wykonywania przez ucznia ćwiczeń, wskazując, jakiego rodzaju aktywności fizycznej powinien on unikać. Nauczyciel wychowania fizycznego dostosowuje wymagania edukacyjne do indywidualnych potrzeb i możliwości ucznia. W drugim przypadku zwolnienia dokonuje również dyrektor szkoły na podstawie opinii lekarza o niemożliwości uczestniczenia ucznia w zajęciach wychowania fizycznego przez okres wskazany w tej opinii. Nie ma podstaw prawnych do zwalniania z zajęć wychowania fizycznego w oparciu o dokument wystawiony przez rodziców (opiekunów prawnych) lub samego ucznia. Problem zwolnień dotyczy w dużej mierze uczniów, którzy mają nadwagę i są mniej sprawni fizycznie. Brak uczestnictwa w zajęciach wychowania fizycznego pogłębia istniejący problem i negatywnie wpływa na rozwój psychofizyczny dziecka.

Tekst: Sylwia Kowalska
Artykuł pochodzi z wrześniowego wydania bezpłatnego magazynu „Strefa Zdrowia dla Każdego”