Gdy brakuje porozumienia

26 kwietnia 2017

Zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi, problemy ze słuchem, mową czy wzrokiem u seniora oraz odmienne realia życia i ciągły pośpiech po stronie dorosłego dziecka – zdaniem psychologów to czynniki w największym stopniu utrudniające komunikację między pokoleniami. Czy nawiązanie satysfakcjonującego dialogu jest możliwe?

Z badań CBOS wynika, że 3 proc. seniorów w wieku 60-74 lat często odczuwa osamotnienie i nie ma z kim porozmawiać, a w grupie ankietowanych powyżej 75 lat wskaźnik ten wynosi 6 proc. Co czwarty badany uważa, że poczucie osamotnienia dopada go raz na jakiś czas. Potrzeba kontaktu z drugim człowiekiem, pielęgnowania bliskiej, opartej na wzajemnej wymianie relacji, jest w tym wieku niezwykle silna. Warto o tym pamiętać, sprawując opiekę nad starszym rodzicem lub krewnym.

Komunikacja krok po kroku

Najskuteczniejszą formą porozumienia się z osobą w podeszłym wieku jest kontakt „twarzą w twarz”, który pozwala na swobodne obserwowanie mimiki i gestów rozmówcy oraz łączenie ich z przekazem słownym. Ważny jest kontakt wzrokowy, który pełni dwie podstawowe funkcje – stanowi świadectwo zainteresowania drugą osobą oraz pomaga upewnić się, że komunikat został zrozumiany przez odbiorcę. Rozmowa na ważny temat powinna zostać przeprowadzona w dogodnych warunkach: należy zarezerwować odpowiednią ilość czasu, wybrać moment w ciągu dnia, kiedy senior nie jest zajęty domowymi obowiązkami, wyłączyć telewizor czy telefon oraz poprosić osoby trzecie, aby nie przeszkadzały w rozmowie.

Trudne tematy

Na podjęcie decyzji o długofalowych skutkach trzeba dać osobie starszej więcej czasu – zazwyczaj jedna rozmowa nie wystarczy. Kwestia umieszczenia w domu opieki, zatrudnienia pielęgniarki środowiskowej, sprzedaży mienia czy udania się do lekarza lub szpitala ze względu na stan zdrowia powinna zostać omówiona w trakcie kilku spotkań. Należy być przygotowanym na ewentualne wątpliwości i pytania oraz towarzyszące im emocje. Jeżeli senior sam nie porusza istotnych wątków, np. spontanicznie nie informuje o swoim stanie zdrowia lub próbuje ukryć fakt, że nie radzi sobie z samoobsługą i wykonywaniem codziennych obowiązków, warto o to dopytać.

Naprzeciw potrzebom

Pogłębiające się wraz z wiekiem deficyty poznawcze osoby starszej, tj. problemy z pamięcią czy koncentracją uwagi, utrudniają efektywną komunikację, można im jednak do pewnego stopnia zaradzić. Z uwagi na spowolnienie tempa procesów myślowych na rozmowę ze starszym rodzicem należy przeznaczyć więcej czasu, niezbędnego do oswojenia się z obecnością drugiej osoby, spokojnego rozwinięcia poruszanego tematu, przetworzenia uzyskanych informacji, postawienia pytań i wyjaśnienia wątpliwości. Zdawkowe przekazanie wiadomości budzi niepokój seniora i powoduje jego dezorientację, może zatem prowadzić do nieporozumień. W przypadku wątpliwości, czy rodzic zrozumiał skierowany do niego komunikat, należy powtarzać go do momentu uzyskania widocznej, adekwatnej reakcji. Słuchanie starszej osoby również wymaga cierpliwości i zaangażowania, przede wszystkim ze względu na charakterystyczną rozwlekłość wypowiedzi, tendencję do wtrącania licznych dygresji lub wielokrotnego powracania do tych samych kwestii (tzw. lepkość tematyczna). Zaburzeniom koncentracji uwagi można przeciwdziałać, aranżując rozmowę w komfortowych warunkach, maksymalnie ograniczając liczbę rozmówców oraz skupiając się na jednym, wybranym temacie. Jeżeli u seniora uległa pogorszeniu pamięć krótkotrwała, nowe informacje i ustalenia należy kilkukrotnie powtórzyć – tylko ten sposób daje szansę na wytworzenie się nowych śladów pamięciowych. W sytuacji, gdy zaobserwujemy zaburzenia orientacji co do miejsca, czasu i własnej osoby, wskazane jest „osadzanie” seniora w rzeczywistości, poprzez dopytywanie o aktualną datę, miejsce, w którym się znajduje oraz tożsamość rozmówcy.

Klucz do bliskości

Aby komunikacja z seniorem służyła nie tylko wymianie informacji, ale również pogłębianiu więzi, warto zastosować się do kilku ważnych zasad. Wypowiedzi kierowane do starszej osoby nie powinny przybierać formy rozkazów czy obcesowych poleceń. Nie należy również okazywać lekceważenia poprzez przerywanie, zawstydzanie lub strofowanie – to rani uczucia i godzi w poczucie własnej wartości. Pod żadnym pozorem nie wolno seniora okłamywać, można natomiast zadbać o odpowiedni dobór słów i ograniczyć się do kluczowych informacji. Niewskazane jest także tworzenie koalicji przeciwko rodzicowi, powoływanie się na rozmowy i ustalenia z innymi członkami rodziny. Naturalną reakcją na taką sytuację będzie złość i rozczarowanie seniora, poczucie, że o ważnych kwestiach dyskutuje się bez jego udziału. Bardziej skuteczne jest wspólne omawianie dostępnych rozwiązań oraz ich ewentualnych konsekwencji. Osobie w podeszłym wieku można również stworzyć okazję do podzielenia się swoją wiedzą, życiowym doświadczeniem, mądrością, np. w kontakcie z wnukami lub w ramach społeczności lokalnej. To wzmocni jego poczucie wartości i sensu życia – jak wynika z badań CBOS – najważniejsze dla seniora to słuchać i być słuchanym.

Paulina Kolecka