Niewydolność serca

16 lutego 2017

Ta zagrażająca życiu choroba dotyka około miliona Polaków i każdego roku jest przyczyną hospitalizacji 150-200 tysięcy osób. Rokowania są niepokojące – w ciągu pięciu lat od postawienia diagnozy z powodu niewydolności serca umiera co drugi pacjent.

Jako niewydolność serca (NS) określa się stan, w którym – ze względu na budowę lub zaburzenia funkcji tego narządu – niemożliwe jest pompowanie krwi i dostarczanie organizmowi odpowiedniej ilości tlenu w stosunku do jego aktualnych potrzeb. W efekcie następuje pogorszenie wydolności fizycznej i pacjent nie jest wstanie prowadzić normalnego trybu życia. Problem sprawiają nawet najprostsze czynności, takie jak ubieranie czy chodzenie, z czasem dolegliwości pojawiają się także w stanie spoczynku.

Typologia choroby

W zależności od przebiegu wyróżnia się ostrą (ONS) i przewlekłą (PNS) niewydolność serca. Pierwsza rozwija się gwałtownie wskutek upośledzenia czynności skurczowej i rozkurczowej mięśnia sercowego. Ujawnieniu się schorzenia towarzyszą nagłe objawy, takie jak splątanie (trudności w jasnym myśleniu), senność, bladość lub sinica skóry, a także duszność. Przeważnie są one na tyle gwałtowne, że pacjent szybko musi otrzymać pomoc medyczną. ONS może wystąpić jako stan pierwotny lub nagłe zaostrzenie postaci przewlekłej. PNS jest natomiast chorobą, której wpływ na funkcjonowanie organizmu narasta powoli. Osoby borykające się z tą formą niewydolności, nawet wiedząc o swojej dolegliwości, zazwyczaj w początkowej fazie choroby czują się na tyle dobrze, że niejednokrotnie nie przestrzegają zaleceń lekarskich odnośnie przyjmowania leków, zaleceń żywieniowych czy aktywności fizycznej. Lekceważenie problemu bywa tragiczne w skutkach – niewydolność serca zabija bowiem każdego roku 30 proc. chorych, czyli więcej niż osób z nowotworami piersi czy żołądka.

Przyczyny

Czynnikiem predysponującym do wystąpienia NS jest wiek – wraz z postępami procesu starzenia się organizmu upośledzeniu ulegają także funkcje serca. Uosób starszych zwiększa się m.in. skurczowe ciśnienie tętnicze i amplituda tętna, zmniejsza się natomiast elastyczność i podatność rozkurczowa mięśnia sercowego. Słabsza wydolność tego narządu jest więc naturalna u ludzi, którzy statystycznie, dzięki rozwojowi medycyny, poprawie higieny oraz właściwej opiece lekarskiej żyją coraz dłużej. Podłożem wystąpienia NS są także przebyte ostre stany wieńcowe – niewydolność serca rozwija się aż u 47 proc. pacjentów po 75. roku życia, którzy wcześniej mieli zawał. Inne czynniki ryzyka to: choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie, kardiomiopatia, a także zapalenie mięśnia sercowego.

Objawy

Symptomy niewydolności serca są związane z obszarem narządu, w którym występuje dysfunkcja. Najczęściej diagnozuje się niewydolność lewej komory, która powoduje zastój w krążeniu płucnym. Pojawiają się wówczas zaburzenia funkcjonowania układu oddechowego, takie jak: duszność przy wysiłku fizycznym, ale także podczas spoczynku, bezdech nocny, świsty oddechowe, szybka męczliwość, niechęć do podejmowania aktywności fizycznej. Niewydolność prawej komory powoduje natomiast zastój krwi w naczyniach żylnych. Pojawiają się obrzęki w dolnej części nóg, a w nocy zwiększa się produkcja moczu. Wynika to z przyjmowania podczas snu pozycji leżącej, wtedy kiedy nadmiar wody z nóg „powraca” do krążenia, a organizm w krótkim czasie dąży do pozbycia się dużej ilości płynów. W skrajnych przypadkach następuje obrzęk brzucha i wątroby. Jeżeli upośledzone jest działanie obydwu komór, to zwykle dysfunkcja pojawia się najpierw w lewej, a dopiero później w prawej części serca. Wyjątkiem są nieprawidłowości w budowie narządu (zastawki, wady samej komory) oraz nadciśnienie płucne, które zaburza działanie przede wszystkim komory prawej.

Czy to PNS?

W rozpoznaniu choroby przeprowadza się najpierw wywiad i obserwację pacjenta. O niewydolności świadczyć mogą np. pogorszenie tolerancji wysiłku, duszność, kaszel, obrzęki nóg, nocne oddawanie moczu, skąpomocz i bóle brzucha. Dodatkowymi, ale nieswoistymi objawami są m.in. tachykardia, bladość, sinica skóry, powiększenie brzucha i wątroby, płyn w jamie opłucnej, bezdech, osłuchowe trzeszczenie nad polami płucnymi. Oprócz tego wykonuje się badania takie jak: EKG i echokardiografię (tzw. echo serca), RTG klatki piersiowej, morfologię krwi, jonogram, oznaczanie stężenia kreatyniny i enzymów wątrobowych oraz ogólne badanie moczu. Postawienie szybkiej diagnozy bywa trudne, szczególnie uosób starszych, bowiem choroba często jest maskowana współwystępowaniem innych schorzeń, np. cukrzycy lub chorób nerek.

Leczenie

W terapii niewydolności serca równie ważna jak przestrzeganie zaleceń medycznych i regularne przyjmowanie przepisanych leków jest odpowiednia modyfikacja diety oraz stylu życia. Wleczeniu PNS stosuje się obniżające ciśnienie krwi inhibitory konwertazy angiotensyny (w przypadku dysfunkcji lewej komory), odwadniające diuretyki, zmniejszające tempo pracy serca beta-blokery, sartany, nitraty, hydralazynę, blokery receptora aldosteronowego, glikozydy nasercowe, a także leki przeciwzakrzepowe i przeciwarytmiczne. Dobór odpowiedniego medykamentu oraz właściwego dawkowania należy do lekarza. Pacjent natomiast musi zadbać o to, aby tryb jego życia sprzyjał poprawie lub przynajmniej ustabilizowaniu choroby na satysfakcjonującym poziomie. Osobom cierpiącym na niewydolność serca zaleca się:

  • zmniejszenie ilości przyjmowanych płynów (do 2 litrów dziennie, przy nasileniu choroby do 1,5 litrów),
  • obniżenie spożycia soli (do 2 g dziennie),
  • unikanie tłustych pokarmów, ograniczenie przyjmowania alkoholu, kawy, herbaty,
  • wzbogacenie diety w owoce, warzywa, ryby i zbożowe produkty pełnoziarniste,
  • bezwzględne rzucenie palenia,
  • wykonywanie regularnych ćwiczeń aerobowych (spacery, jazda na rowerze stacjonarnym 3-5 razy w tygodniu) – w porozumieniu z lekarzem i rehabilitantem.